نگارنقش

آژانس تبلیغاتی و مرکز چاپ نگار نقش هنر

3-صحافی و جلد زنی:
ساعت ۱٢:۱٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٠   کلمات کلیدی: صحافی و جلد زنی

-صحافی و جلد زنی:

صحافی، یا جلد کردن کتاب، به عمل تا و ترتیب فرم‌های چاپ شده متن کتاب، جلدگذاری و در نهایت برش کتاب گفته می‌شود. فرم‌های چاپ شده متن کتاب، بوسیله دستگاه تاکن بر اساس قطع کتاب تا می‌شود و سپس فرم‌ها بوسیله ماشین صحافی ترتیب می‌شوند (مثال: یک کتاب ۱۶۰ صفحه‌ای رقعی، دارای ۱۰ فرم چاپی ۱۶ صفحه‌ای است که باید مرتب شوند: فرم یک، فرم دو، ...، فرم ده) و سپس بستگی به نوع صحافی با ماشین صحافی که می‌تواند چسب، مفتول زن، دوخت و جلدسازی باشد به جلد متصل می‌شوند. در نهایت براساس قطع استاندارد برش خورده و در اینجا مرحله صحافی به پایان می‌رسد.

اقسام صحّافی

صحافی را دو نوع می­توان دانست : یکی دستی و دیگری ماشینی و یا به عبارت دیگر ، صحافی سنتی صحافی مدرن .

الف ) صحافی دستی یا سنتی ؛ در این روش کتابها به وسیلۀ دست شکافته می­شود . اگر ورقهای پاره شده­ای وجود داشته باشد به وسیلۀ چسب ، و با کاغذ همرنگ کاغذ کتاب وصالی می­شود . سپس اوراق ، ته­دوزی و یا به اندازۀ سوزن ، اره می­شود و با سوزن و نخ ، دوخته و پس از آن آستر می­گردد . آنگاه پشت دوخته شده سر پشم زده می­شود که به هم بچسبد بعد از خشک شدن اضافات سه بره بریده می­شود تا کتاب صاف گردد . بعد از آن عطف کتاب و گرد کرده آنگاه زیر پرس بسته و سفت می­گردد بعد به اندازه کتاب مقوا را بریده و روی مقوا روکشی از چرم یا جنس دیگری به رنگهای مختلف ، جلد می­شود . بعد از جلد شدن ، آستر می­گردد و پس از چسباندن آستر به جلد اصلی و خشک شدن آن به وسیله دست ، طلاکوبی می­شود . کتابهای خطی به وسیله دست صحابی می­شوند .

ب ) صحافی ماشینی ؛ در این نوع کتابها به وسیله دستگاههای مخصوصی صحافی می­شود که عموماً ویژه کتابهای چاپی می­­باشند . به این صورت که ابتدا ، کتابها به قسمت ماشین تاکنی حمل می­شود ، پس از تاشدن ، داخل خانه­های ماشین ، چیده می­شود و به وسیله فوتکهایی که در ماشین هست ، فرمها تکفیک می­شود . بعد روی هم انباشته شده ، در ماشین دیگر قرار می­گیرد و ته آن چسب می­خورد و جلد می­شود . ­

صحافی عطف کتاب

عطف کتاب را به صورت ته چسب و با پفراژ و منگنه ، و یا به شکل مفتول دوزی و یا ته دوزی صحافی می­گردد .

انواع ماشینهای صحافی

ماشین برش و برش سه طرف بر

ماشین تاکنی

ماشین رویه کنی

ماشین مقوابری

پرس دستی

ماشین منگنه زنی یا سوراخ کن

ماشین پفراژ

ماشین مفتول دوزی

پرس طلاکوبی

ماشینهای صحافی اغلب ، ساخت آلمان هستند و احیاناً ساخت چکسلواکی و دیگر کشورها . امروز مشهورترین نوع ماشین صحافی کلبوس (( COLBUS است که یک کتاب پرصفحه را با کیفیت عالی به ترتیب تا کرده ، ته دوزی ، جلد و زرکوب می­نماید .

روکش جلد

الف ) در گذشته اغلب جلدها از چرم تهیه می­شده است و حیواناتی که از پوست آنها جهت جلد استفاده می­­شده ، بز ، گوسفند ، میش ، گاو ، گوساله ، اسب ، شتر ، الاغ بوده­ است .

اما چون گله­­های بز به وفور در سرتاسر جهان اسلامی یافت می­شد ، بیشتر جلدها از چرم و پوست بز تهیه شده و پس از دباغی به آن تیماج « گفتند ». بعد از آن از چرم پوست دباغی شده میش برای جلد کتاب استفاده می­کردند که به آن « میشن » گویند . و احیاناً از پوست نازک گوساله جلد می­ساختند که به آن « شبرو » گویند . و بعضی اوقات از چرم پوست دباغی شده گردۀ کره الاغ ، که شامل دانه­های برجستۀ لطیف است ، جلد می­ساختند و به آن « ساغری » می­گفتند که مستحکمترین جلدها است و مانند چوب استوار است .

ب ) گاهی هم روی جلدها را با چیزی جز چرم می­پوشاندند که این هنر از دوره صفویه به بعد معمول گردیده است ، از جمله :

جلدهای زری دوزی است که با پارچه زری که وسیله کارگاههای مخصوص به دست زری بافان و نقش بندان ماهرانه شده ، تزیین یافته است .

قلمکار : برای روکش بعضی از جلدها از پارچه­های قلمکار که وسیله صنعتگران اصفهانی ساخته می­شد ، استفاده می­کردند .

ترمه : از دوره زندیه و قاجار برای روکش بعضی از بیاضهای ادعیه و اغلب کتب مقدس استفاده می­شد و پارچه آن در اصل از ابریشم و پشم و نخ است ، اما اکثر پشمی است که دارای و بته­ها و نقشهای متعدد است .

انواع جلد ها که امروز به کار می­رود : 1 - گالینگور فرنگی 2 - نیم چرم 3 - تمام چرم 4 - شبرو ایرانی 5 - شبرو فرنگی .

تزئینات روی جلد

برای تزئین جلد کتاب ، طرق مختلفی به کار می­رفت . چرم زیر فشار قرارداده می­شد و طرحهایی بر روی آن طلا یا بدون طلا نقش می­بست . تزیین و آرایش ، منحصر به جلد خارجی کتاب و لبۀ آن نبود ، بلکه قسمت داخلی جلد یا آستر آن معمولاً تزیین و نقاشی می­شد که برخی از آنها به شرح زیر است :

ضربی یا کوبیده

به این صورت است که اول طراح یا مذهب ، طرح یا مذهب ، طرح مورد نظر را روی دو قطعه فلز برنجی ضخیم به نام « نر و ماده » با قلم مو که از دم گربه تعبیه شده با مرکب یا رنگ سفید طراحی می­نماید . بعد از آن ، حکاک یا قلمزن استاد ، بوم برنج را با قلم و چکش گود می­نماید تا نقشه کاملاً بر­جسته شود . بعد نقشۀ روی برنج ماده را حکاکی می­نماید تا زیر و رو و حرکات و سایر مشخصات آن ظاهر گردد .

بعد از صحاف ، این دو قطعه برنج نر و ماده را داغ کرده و با چکش در روی چرم یا تیماچی که قبلاً در آب ، خیس کرده و نم برداشته می­کوبد . به طوری که قالب ترنج در محل ترنج که وسط جلد است و قالب لچکی و کتیبه­ها را در جای خود ، روی جلد قرار می­دهد . البته باید قالبها را به اندازه ای داغ کند که چرم را نسوزاند .

بعد از آن جای نقوش به صورت فرورفتگی و برآمدگی نمایان می­شود . در صورتی که تمایل داشته باشد می­تواند بعد از آن ، روی آن را با ورق زر یا محلول طلا بیاراید . معمولاً نقوش ضربی در روی جلد و نقوش سوخت و معرق که آسیب­پذیر است ، در داخل جلد ساخته می­شود .

سوخت

نوع دیگر تزیین روی جلد را « سوخت » گویند که اول چرم را می­پزند تا حالت استخوانی به خود گرفته و به رنگ سوخته و تیره در­آید . بعد مذهب ، نقشه را روی کاغذ یا پشت چرم ، با قلم مو ، طراحی می­کند . سپس سوخت و ساز ، با آلتی که به « نقش بر » موسوم است ، با سعی و دقت بسیار ، بوم ان را از نقش ، جدا نموده در محلی که قبلاً در پشت یا داخل جلد به وسیله رنگ یا اطلس خوشرنگ آماده کرده می­چسباند . اگر نقشه روی کاغذ طراحی شده باشد ، باید اول آن را پشت چرم یا تیماج یا ساغری بچسپانند ، بعد از آن این اعمال یاد شده را انجام دهند .

بعد از آن که سازندۀ جلد نقشۀ یاد شده را ساخت ، با « نقش بر » را از نقشه جدا می­کند و در محل مخصوص با ضربه داغ شده محکم بکوبند تا ترنج و سر ترنج و لچکی هر یک در جای خود چسبیده شود . طریق دیگر برای نسخه­های مکرر از یک کتاب متدوال است و آن روش چنین است :

ابتدا قالب ( نر‌و ماده ) را داغ کرده ، آن را‌روی چرم یا میش می­کوبند تا اثر نقش در آن باقی بماند و بوم به آسانی از آلت « نقش بر » جداگردد .

معرق

تزیین معرق ، مانند سوخت است که برروی میشن ، چند طرح و چند رنگ با یکدیگر جفت می­شود . به این صورت که ابتدا مذهب ، طرح مورد حاجتش را در پشت چرم با تیماج یا ساغری ، طراحی می­کند . سپس جلد ساز با ابراز « نقش بر » بوم و نقشه را از یکدیگر جدا ساخته ، چرم یا تیماج یا ساغری را که به رنگ دیگری قبلاً بریده و آماده کرده در آن چسباند . به طوری که بعد از انجام عملیات فوق هیچ فاصله یا درزی بین چرمهای چسبیده شده باقی نماند . و مثل یک قطعه چرم یا تیماج ساده ، نرم و هموار باشد . وقتی طرح را از چرمهای مختلف با « نقش بر » برید و به صورت رگ رگ ( معرق ) پهلوی هم چسباند و چرمها به صورت رگها و عروق درآمد ، آن را جلد « معرق » گویند

. 4 - معرّق­زری

این نوع تزیین به این صورت است که جلد ساز ، اول با « نقش بر » بوم و نقشه را در روی چرم یا تیماج یا ساغر از یکدیگر جدا ساخته ، سپس بجای چرم یا تیماج یا ساغری ، پارچه زردی را که قبلاً به اندازه آن آماده کرده است ، در محل گود شده می­چسباند . این تزیین بسیار نادر است .

5 - روغنی

جلد روغنی در قرن 9 در ایران متداول گردیده و سیر تکاملی خود را‌طی کرده است تا این که در قرن 12و 13 ه به اوج ظرافت و زیبایی رسیده است .

کارهای روغنی که با هنر قلمدان سازی همردیف می­باشد ، به این صورت است که نقاش یا مذهب ، تصاویر مورد نظر خود را در و پشت مقوای جلد ، نقاشی و رنگ­آمیزی می­­کند . سپس با پوششی از روغن کمان ، آن را مخلوط می­دارد .

جلدهای روغنی انواع مختلفی دارد . از جمله یکی از انواع جلدهای روغنی به این صورت است که اول نقاشی یا مذهب ، روی بوم مقوای جلد را با رنگ مورد علاقه رنگ­آمیزی می­کند . بعد از خشک شدن رنگ ، روی آن را با سر پشم ماهی که شفافتر است ، می­آلاید . بعد از ان ورق زر یا زرک ، یعنی خورده های ورق زر را روی سر‌پشم می­پاشد . ممکن است به جای زر از مرغش ملون ( نوعی سنگ سخت است که شیشه را بدان خط می­اندازد و سفید و زرد رنگ است که رنگ سفیدش در جواهر سازی مورد استعمال می­باشد ) استفاده شود . و نیز می­توانند به جای مرغش ، براده های زر و سیم را روی سریشم مزبور بپاشند و روی تمام آن را با مالش روغن کمان محفوظ دارند . این بوم را باید چند مرتبه روغن مالی کنند تا پستی و بلندهایش صاف گردد .

6 - جلدهای ساده

علاوه بر آنچه گفته شد ، در طول تاریخ جلدهای ساده و کم اهمیت دیگری متدوال بوده و هست که عبارتند از : تیماج ، میشن ، ساغری ، و مقوایی که روی آن را کاغذ یا پارچۀ نخی و ابریشمی و زری کشیده باشند .

در جلدهایی که روی آن پارچه ایست ، غالباً مقوا به کار نمی­رود و پارچه ، تمام سطح جلد را نمی­پوشاند . مثلاً اگر روی جلد از ترمه باشد ، آن را در قاب مانندی از تیماج جای می­دهند که آستر آن نیز معمولاً از همان جنس تیماج است .

7 - لولادار

بعضی از جلدهای سوخت و ضربی و تیماج ساده در یک دف جلد ( دف بدون تشدید به معنی چنبری است که پوستی برآن چسبانند و قوّالان ، آن را با انگشت نوازند و الدف تشدید ، به معنی : سو و طرف و کناره باشد ، و در اصطلاح کتابشناسی ، یک روی جلد را گویند )

لبۀ مثلث شکلی دارد که برای حفاظت اوراق کتاب تعبیه شده ، و در روی دف دیگر تا می­شود . اگر اصل جلد تزییناتی داشته باشد ، همان تزیینات در روی این لبه نیز هست .

در تمام اقسام جلدها ، مخصوصاً در جلدهای سوخت ، اگر لولادار باشد فهرست نگار باید به هنگام معرفی آن به لولادار جلد اشاره کند .

 

در گذشته به این حرفه ورّاقی نیز اطلاق می شده که البته جز صحافی و جلد کردن کتاب، مواردی همچون نسخه نویسی و تهیهٔ رونوشت و تکثیر کتاب و... را نیز دربر می گرفته است.